BÁO CÁO KẾT QUẢ KIỂM KÊ ĐA DẠNG SINH HỌC TẠI KHU BẢO TỒN VÂN LONG

I. GIỚI THIỆU

1. Thông tin chung

Báo cáo này là một phần kết quả của nội dung “Thí điểm điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long”. Mục tiêu của đợt kiểm kê nhằm cung cấp thông tin về quá trình thực hiện kiểm kê đa dạng sinh học (ĐDSH) tại Khu bảo tồn (KBT) Vân Long, góp phần phục vụ công tác bảo tồn ĐDSH tại các KBT ở Việt Nam và hoàn thiện các Hướng dẫn điều tra, kiểm kê các nhóm loài.

Dựa trên danh mục các chỉ tiêu kiểm kê ĐDSH của KBT (27 chỉ tiêu) và các hướng dẫn điều tra ĐDSH đã xây dựng, một chương trình kiểm kê ĐDSH thí điểm đã được thực hiện cho 8 nhóm loài: thực vật, thú, chim, bò sát, lưỡng cư, cá, động vật nổi, động vật đáy không xương sống cỡ lớn.

Kết quả của đợt kiểm kê đã xác định được 1253 loài thực vật bậc cao có mạch, 40 loài thú, 158 loài chim, 31 loài bò sát, 20 loài lưỡng cư, 42 loài cá. 29 loài động vật nổi, 34 động vật đáy không xương sống cỡ lớn. Thành phần các loài được cập nhật theo các tài liệu phân loại và tài liệu đánh giá tính nguy cấp, quý, hiếm, đặc hữu ở Việt Nam và trên thế giới. Một trong những kết quả rất có ý nghĩa trong đợt kiểm kê này là đã bổ sung 73 loài vào danh lục ĐDSH của KBT Vân Long bao gồm: 01 loài thú, 58 loài chim, 01 loài bò sát, 3 loài lưỡng cư, 10 loài động vật đáy không xương sống cỡ lớn.

Ngoài ra, đối với các loài nguy cấp, quý, hiếm được đánh giá tình trạng theo một số chỉ tiêu cơ bản về số lượng quần thể, mức độ phong phú, mật độ quần thể và số lượng cá thể loài.

Tuy nhiên, do tình hình dịch bệnh Covid-19 trong năm 2021 diễn biến phức tạp và phải tuân thủ giãn cách xã hội nên đã hạn chế không nhỏ việc bố trí nhân lực, thời gian thực hiện làm ảnh hưởng đến việc đánh giá các chỉ tiêu kiểm kê đã xây dựng. Mặc dù vậy, với nỗ lực không ngừng nghỉ của nhóm chuyên gia và đơn vị tư vấn nên kết quả kiểm kê này là tài liệu quan trọng cho KBT Vân Long trong việc ra các quyết định quản lý, bảo tồn tài nguyên ĐDSH của khu vực cũng như là tài liệu tham khảo cho các KBT khác ở Việt Nam.

1.2. Cơ quan chủ trì: Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học
1.3. Đơn vị tư vấn: Liên danh Viện Lâm nghiệp và Đa dạng sinh học nhiệt đới – Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ khoa học công nghệ Hải An – Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.
1.4. Thời gian thực hiện: tháng 8 năm 2021 – tháng 12 năm 2021.

II. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, CHỈ TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP KIỂM KÊ
2.1. Mục tiêu
Cung cấp thông tin về quá trình thực hiện kiểm kê ĐDSH tại KBT Vân Long, góp phần phục vụ công tác bảo tồn ĐDSH tại các KBT ở Việt Nam.

2.2. Nội dung và chỉ tiêu kiểm kê
Bộ chỉ tiêu kiểm kê ĐDSH tại KBT Vân Long (bảng 2.1) gồm 27 chỉ tiêu, xem chi tiết tại bảng 2.1 trang 2 trong tài liệu sau: Link tài liệu

2.3. Đối tượng và phạm vi kiểm kê
2.3.1. Đối tượng kiểm kê – Diện tích Khu bảo tồn Vân Long:
+ Diện tích các phân khu
+ Diện tích các trạng thái rừng: nguyên sinh, thứ sinh, trên núi đất, trên núi
đá, trên cát, rừng giàu, rừng trung bình, rừng trên đất ngập nước, rừng được chi
trả dịch vụ môi trường rừng, rừng được giao khoán QLBVR, thủy vực (sông,
ngòi, kênh, rạch, suối), đất mặt nước chuyên dùng (hồ, đầm, ao…); – Số lượng và thành phần thực vật; – Số lượng và thành phần các loài động vật: thú, chim, bò sát, lưỡng cư, cá, động vật nổi, động vật đáy không xương sống cỡ lớn; – Số lượng và thành phần các loài nguy cấp, quý, hiếm; loài bị đe dọa; loài đặc hữu: thực vật, thú, chim, bò sát, lưỡng cư, cá, động vật nổi, động vật đáy không xương sống cỡ lớn.
2.3.2. Phạm vi kiểm kê
Thời gian:
Do ảnh hưởng của dịch bệnh Covid 19 và tuân thủ các quy định về giãn cách xã hội nên điều tra thực địa tại KBT Vân Long được thực hiện từ tháng 10/2021 – 12/2021.
Địa điểm:
Toàn bộ hệ sinh thái rừng và ĐNN tại KBT Vân Long trên địa phận ranh giới hành chính của 7 xã: Gia Hưng, Gia Hòa, Gia Vân, Gia Lập, Gia Tân, Gia Thanh và Liên Sơn thuộc huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình.
2.4. Phương pháp kiểm kê: Phương pháp kiểm kê theo từng chỉ tiêu được mô tả chi tiết như bảng 2.2., trang 6 trong tài liệu sau: Link tài liệu

III. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ XÃ HỘI CỦA KHU VỰC: Xem chi tiết từ trang 11 – 16 trong tài liệu sau: Link tài liệu

IV. KẾT QUẢ THỰC HIỆN: Xem chi tiết từ trang 16 -82  trong tài liệu sau: Link tài liệu

V. KẾT LUẬN

Mặc dù ảnh hưởng của dịch bệnh Covid -19 và phải tuân thủ các quy định giãn cách xã hội nhưng đợt kiểm kê này đã hoàn thành các chỉ tiêu và đánh giá được ĐDSH tại KBT Vân Long theo các nhóm loài, cụ thể như sau:

• Kết quả kiểm kê hệ sinh thái và một số chỉ số khác của KBT: đã xác định được 3 hệ sinh thái điển hình:
  + Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa trên núi đá vôi – các quần xã thực vật thứ sinh thay thế: 5 quần xã.
  + Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa trên đất chậm thoát nước chân núi – các quần xã thứ sinh thay thế: 3 quần xã.
  + Rừng rậm thường xanh nhiệt đới gió mùa trên đầm lầy nước ngọt – các quần xã cỏ ngập nước thứ sinh thay thế và quần xã thủy sinh: 2 quần xã. – Kết quả kiểm kê ĐDSH thực vật: đã xác định được 1253 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 171 họ, 621 chi của 6 ngành thực vật: ngành Ngọc lan (Magnoliophyta), ngành Hạt trần (Pinophyta), ngành Dương xỉ (Polypodiophyta), ngành Mộc tặc (Equisetophyta), ngành Thông đất (Lycopodiophyta), ngành Quyết lá thông (Psilotophyta). Thành phần thực vật đã được chỉnh lý, cập nhật tên Việt Nam, tên khoa học; và đánh giá các mức độ đa dạng theo taxon, dạng sống, công dụng và còn so sánh với các khu vực lân cận (VQG Cúc Phương). Thông qua các tài liệu cập nhật về đánh giá tình trạng loài, bảng danh sách gồm 143 loài thực vật nguy cấp, quý hiếm được xác định tại KBT Vân Long.
• Kết quả kiểm kê ĐDSH thú: đợt kiểm kê đã ghi nhận được 40 loài, 19 họ, 8 bộ thú tại KBT Vân Long, trong đó có 1 loài bổ sung cho KBT. Thành phần các loài thú được cập nhật tên Việt Nam, tên khoa học, đánh giá tính đa dạng theo các taxon. Trong số các loài thú được ghi nhận có 23 loài nguy cấp, quý hiếm; một số loài đã được đánh giá tình trạng theo một số chỉ tiêu cơ bản. Một số loài quan trọng của KBT để triển khai các chương trình ưu tiên: Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), Cu li lớn (Nycticebus bengalensis), Tê tê gia va (Manis javanica), Báo gấm (Neofelis nebulosa), Báo hoa mai (Panthera pardus), Cầy mực (Arctictis binturong), Cầy vằn bắc (Chrotogale owstoni), Gấu ngựa (Ursus thibetanus), Rái cá thường (Lutra lutra) và Sơn dương (Capricornis milneedwardsii).
• Kết quả kiểm kê ĐDSH chim: Đến nay có nhiều nghiên cứu khác nhau về thành phần chim tại KBT Vân Long. Tuy nhiên, đợt kiểm kê này có thể coi là đầy đủ nhất đến nay vì đã kế thừa các nghiên cứu trước, thực hiện trong thời gian dài trên nhiều dạng sinh cảnh khác nhau. Kết quả kiểm kê ĐDSH chim đã ghi nhận được 158 loài, 55 họ, 16 bộ chim tại KBT Vân Long; trong đó có 58 loài bổ sung.
• Các loài chim được sắp xếp, cập nhật tên Việt Nam, tên khoa học, đánh giá tính đa dạng theo các taxon. Thông qua tra cứu tình trạng loài đã xác định được 12 loài chim nguy cấp, quý hiếm (không có loài đặc hữu). Các loài chim nguy cấp, quý hiếm được đánh giá tình trạng loài theo 4 chỉ tiêu cơ bản là số lượng quần thể,
  mức độ phong phú, mật độ quần thể và số lượng cá thể. – Kết quả kiểm kê ĐDSH bò sát: đã ghi nhận được 31 loài, 12 họ, 2 bộ bò sát tại KBT Vân Long; trong đó có 1 loài bổ sung cho KBT. Thành phần bò sát được đánh giá tính đa dạng theo các taxon và đã xác định được 14 loài nguy cấp, quý hiếm theo các tài liệu cập nhật. Các loài bò sát nguy cấp, quý hiếm được đánh giá tình trạng theo một số chỉ tiêu cơ bản và đã xác định được một số loài ưu tiên bảo tồn của khu vực: Rắn hổ chúa (Ophiophagus hannah), Trăn đất (Python
  molurus).
• Kết quả kiểm kê ĐDSH lưỡng cư: đã ghi nhận được 20 loài lưỡng cư thuộc 6 họ và 1 bộ; trong đó có 3 loài bổ sung cho KBT. Thành phần lưỡng cư tại KBT Vân Long chủ yếu là các loài phổ biến còn số lượng nhiều ngoài tự nhiên nên không có tên trong các tài liệu đánh giá tính nguy cấp, quý hiếm. – Kết quả kiểm kê ĐDSH cá: đã ghi nhận được 42 loài cá thuộc 33 giống, 22 họ và 8 bộ. Thông qua các tài liệu đánh giá tính nguy cấp, quý hiếm đã xác định được 4 loài cá ưu tiên bảo vệ; phần lớn các loài cá ở KBT còn số lượng nhiều ngoài tự nhiên.
• Kết quả kiểm kê ĐDSH động vật nổi: đã xác định 29 loài và nhóm loài động vật nổi tại các thuỷ vực trong KBT đất ngập nước Vân Long. Với số lượng loài đã kiểm kê ghi nhận được chắc chắn chưa phải là số loài thực có trong khu vực nhưng đã phần nào phản ánh được đặc trưng về khu hệ động vật nổi ở các dạng thuỷ vực điển hình nơi đây. Thông qua kết quả điều tra thực địa, các nhóm loài động vật nổi được đánh giá mật độ tại KBT.
• Kết quả kiểm kê ĐDSH động vật đáy: đã ghi nhận được 34 loài thuộc 22 giống, 13 họ, 7 bộ, 4 lớp. Các loài động vật đáy được xác định mật độ, tần suất bắt gặp, loài đặc hữu, loài đang được khai thác trong khu vực.
  Hoạt động kiểm kê tại KBT Vân Long không những có ý nghĩa trong việc cập nhật dữ liệu mà còn đánh giá tình trạng của các loài nguy cấp, quý hiếm, đặc hữu. Kết quả kiểm kê là cơ sở cho việc triển khai quan trắc cũng như có ý nghĩa cho việc thực hiện các chương trình bảo tồn ĐDSH sau này.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC